موضوع جابه‌جایی بخشی از آثار و اموال موجود در گروه هنرهای سنتی، پرسش‌هایی را مطرح کرده است؛ مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هدف از این اقدام را حفاظت بهتر از آثار در شرایط جنگی و تهدیدهای امنیتی عنوان می‌کند و بر این مهم تاکید دارد که انتقال آثار، به معنای انحلال گروه هنرهای سنتی نیست.

به گزارش کارآفرينان نيوز  شماری از هنرمندان و کارشناسان نسبت به سرنوشت کارگاه‌ها، هویت تاریخی مجموعه و امکان بازگشت آثار پس از انتقال نگرانی‌هایی دارند.
موضوع اصلی اختلاف میان مسئولان میراث فرهنگی و کارشناسان، نه اصل حفاظت از آثار بلکه نحوه انتقال، محل نگهداری، مدت امانت، وضعیت کارگاه‌ها و آینده این مجموعه عنوان می‌شود.
گروه هنرهای سنتی سابقه‌ای طولانی دارد و ریشه آن به ساختارهای قدیمی هنرهای ملی و صنایع قدیمه بازمی‌گردد. این مجموعه طی دهه‌های گذشته محل فعالیت استادان و هنرمندان شناخته‌ شده‌ای بوده و بخشی از دانش و تجربه هنرهای سنتی از طریق همین کارگاه‌ها به نسل‌های بعد منتقل شده است.
هنرمندان و کارشناسان گروه هنرهای سنتی با تاکید بر اینکه بسیاری از آثار تولید شده در این مجموعه حاصل پژوهش، طرح های تحقیقاتی، ایده شخصی هنرمند و در نتیجه آثاری اصیل و غیرقابل تکرار هستند، بر ضرورت حفظ کارگاه‌ها و تداوم فعالیت هنرمندان تاکید دارند و معتقدند این مجموعه فقط محل نگهداری آثار نیست، بلکه یک «موزه زنده» است که در آن هنرمند در کنار اثر خود فعالیت و درباره ریشه و فرآیند شکل‌گیری آن توضیح می‌دهد.
به گفته این افراد، بخشی از آثاری که هنرمندان در این مجموعه تولید می‌کنند، اگرچه ممکن است در قالب پروژه‌های مشخص و محدود شکل بگیرد، دارای پشتوانه پژوهشی و طرح های تحقیقاتی است و براساس یک ایده و تفکر مشخص به وجود می‌آید. این آثار معمولاً قابل تکرار نیستند و طراحی و اجرای آن‌ها حاصل فکر و ذهن همان هنرمند است؛ چه در ساخت بدنه اثر و چه در زمینه لعاب و سایر مواد و تکنیک‌های مورد استفاده.
برخی از این آثار برای نمایشگاه تولید می‌شوند و پس از پایان نمایشگاه، دوباره به مخازن مجموعه بازمی‌گردند. بنابراین، آثار موجود فقط اشیای معمولی نیستند، بلکه حاصل یک فرآیند مشخص پژوهشی و هنری و دارای هویت مرتبط با هنرمند هستند.

آثار معاصر و اهمیت ثبت و شناسنامه‌دار بودن
بخش قابل توجهی از آثار مربوط به دوره معاصر و از دوره پهلوی به بعد است. ارزش این آثار نیز تنها به قدمت آن‌ها محدود نمی‌شود بلکه هنرمند، شیوه طراحی، فرآیند تولید، پژوهش و سابقه شکل‌گیری اثر در ارزش آن نقش دارد.
یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره جابه‌جایی این آثار نیز نبود برچسب یا شناسه مشخص برای برخی از آن‌هاست. در صورت انتقال بدون ثبت و ساماندهی دقیق، احتمال گم‌شدن یا اختلاط آثار وجود دارد. به همین دلیل، هرگونه جابه‌جایی باید با ثبت، شناسنامه‌دار کردن و تعیین دقیق مسئولیت نگهداری همراه باشد.
تجربه‌های گذشته و نگرانی درباره سرنوشت آثار
این نگرانی‌ها بی‌سابقه نیست. در دهه‌های گذشته نیز اتفاقاتی رخ داده که موجب آسیب به بخشی از تجهیزات و اموال شده است.برای نمونه به دوره‌ای در دهه ۸۰ اشاره می‌شود که افرادی وارد مجموعه شدند و بخشی از کابل‌های تلفن و تجهیزات را جدا و از بین بردند. همچنین درباره دوره مدیریت بقایی مطالبی درباره وضعیت این ساختمان و نحوه استفاده از فضاهای آن مطرح شده است. براساس اطلاعات و خاطرات مطرح‌شده، این ساختمان در مقطعی با نام «ارگ آزادی» شناخته می‌شد و فضای پایین و بخش‌هایی که امروز در اختیار صنایع دستی است، با ویترین‌ها و باکس‌های بیشتری تجهیز شده بود.
در آن دوره، آثار در بخش‌های مختلف ساختمان به نمایش در می‌آمد و برای این کار هزینه‌هایی از محل اموال مجموعه انجام شده بود. با گذشت زمان اما بخشی از کارگاه‌ها و فعالیت‌های مجموعه محدود شد و برخی هنرمندان نیز به شهرهایی مانند شیراز و اصفهان منتقل شدند. در مواردی نیز تغییر شرایط موجب از دست رفتن امکانات و ظرفیت‌های پیشین شد.

نگرانی از آسیب دیدن زیرساخت کارگاه‌ها
نگرانی دیگر این است که در صورت جابه‌جایی تجهیزات، امکان بازگرداندن برخی کارگاه‌ها وجود نداشته باشد. هر کارگاه تجهیزات و زیرساخت خاص خود را دارد؛ از کوره و دستگاه‌های تخصصی گرفته تا ابزارهایی که متناسب با همان کارگاه طراحی و استفاده می‌شوند مثلا دستگاه زربفت اگر جابه جا شود کلا از بین می رود و دیگر نمی شود آن را نصب کرد. از سوی دیگر هنرمندان نگرانند که جابه‌جایی تجهیزات به تدریج به حذف یا تعطیلی برخی کارگاه‌ها منجر شود؛ در مقابل مشاور وزیر میراث فرهنگی به این نگرانی‌ها پاسخ داده است.
تبیین فرآیند انتقال امانی آثار گروه هنرهای سنتی به مخازن موزه ملی ایران
مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی درباره دلیل انتقال امانی آثار گروه هنرهای سنتی به مخازن موزه ملی ایران، با بیان اینکه تصمیم‌گیری برای انتقال امانی آثار گروه هنرهای سنتی حاصل یک روند کارشناسی، هشدارها و مکاتبات نهادهای امنیتی، ارزیابی شرایط بحرانی و مسئولیت قانونی وزارتخانه در قبال صیانت از اموال فرهنگی است، تاکید کرد: موضوع اصلی در این فرآیند، انتخاب محل امن‌تر برای حفاظت از گنجینه‌های ملی، ثبت، شناسنامه‌دار کردن آثار و کاهش ریسک آسیب‌پذیری آن‌هاست.
روزبه کردونی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، با اشاره به پیشینه حدود ۹۵ ساله گروه هنرهای سنتی و ریشه‌های تاریخی آن در مدارس صنایع قدیمه و اداره هنرهای ملی، درباره روند شکل‌گیری تصمیم برای انتقال آثار این مجموعه گفت: این تصمیم، اقدامی ناگهانی یا بدون پشتوانه کارشناسی نبوده و در امتداد یک فرآیند چندمرحله‌ای شکل گرفته است که پس از حوادث دی‌ماه و با توجه به هشدارهای امنیتی و ضرورت‌های حفاظتی، وارد مرحله جدی‌تری شد.


تصمیمی که از یک پیشنهاد آغاز و به اجماع کارشناسی رسید

مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اظهار داشت: در آذر سال ۱۴۰۴، رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری طی مکاتبه‌ای با وزیر پیشنهاد کرده بود با فراهم شدن شرایط نمایش عمومی و دائمی، آثار گروه هنرهای سنتی به کاخ سعدآباد منتقل و در قالب «هنرهای ملی معاصر» بازتعریف شوند.
کردونی ادامه داد: پس از حوادث دی‌ماه و پرتاب مواد منفجره به سمت گروه هنرهای سنتی، نهادهای امنیتی در خصوص آسیب‌پذیری محیط نگهداری آثار و ضرورت تغییر محل نگهداری این اموال، هشدارها و مکاتبات مشخصی را با وزارت میراث‌فرهنگی مطرح کردند. این هشدارها با تداوم شرایط جنگی و افزایش ضرورت‌های حفاظتی، اهمیت بیشتری پیدا کرد و موضوع حفاظت از اموال فرهنگی در محیط‌های آسیب‌پذیر، به یکی از مسائل جدی مدیریتی وزارتخانه تبدیل شد.
وی افزود: در پی تداوم شرایط جنگی و هشدارهای مکرر و مجدد نهادهای ذی‌ربط و مسئول به‌ویژه حراست وزارتخانه، ضرورت بازنگری در محل نگهداری آثار گروه هنرهای سنتی دوباره تاکید قرار گرفت و فرآیند بررسی گزینه‌های مناسب‌تر برای حفاظت از این اموال دنبال شد.

تغییر مقصد انتقال؛ از سعدآباد به موزه ملی ایران

مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گفت: در ادامه بررسی‌ها معاون میراث‌فرهنگی با ارسال نامه‌ای به سیدرضا صالحی‌امیری وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی پیشنهاد جابه‌جایی اقلام به کاخ سعدآباد را مطرح کرد که با دستور وزیر مقرر شود موضوع با مشورت ذی‌نفعان و ذی‌ربطان پیگیری شود. در ادامه با رایزنی سرپرست گروه هنرهای سنتی، وی پیشنهاد داد به جای سعدآباد، موزه ملی ایران به‌عنوان مقصد انتقال امانی آثار در نظر گرفته شود.

کردونی اضافه کرد: پس از این پیشنهاد، با دستور معاون میراث‌فرهنگی بازدید مشترکی از ظرفیت‌های موزه ملی ایران توسط رئیس موزه ملی ایران و سرپرست گروه هنرهای سنتی انجام شد و در پی این بازدید و بررسی شرایط، مقرر شد فرآیند انتقال امانی آثار با رعایت الزامات و استانداردهای حفاظتی دنبال شود. بنابراین مقصد نهایی جابه‌جایی امانی در نتیجه گفت‌وگو، بازدید میدانی و بررسی مشترک مجموعه‌های مرتبط با آثار هنرهای سنتی و موزه ملی ایران تعیین شد.


بررسی موضوع در شورای راهبردی و برگزاری جلسات متعدد کارشناسی
مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گفت: با توجه به حساسیت وزیر میراث‌فرهنگ برای اطمینان از طی شدن صحیح فرآیند، موضوع را به شورای راهبردی وزارتخانه ارجاع داد و کمیته‌ای با حضور رئیس پژوهشگاه، معاونان مرتبط و جمعی از نخبگان و صاحب‌نظران تشکیل شد. پس از تشکیل جلسات کارگروه، گزارش ارائه‌شده از سوی طاهرنژاد رئیس کمیته صنایع‌دستی شورای راهبردی، مطرح شد.

کردونی خاطرنشان کرد: در این فرآیند، جلسات متعددی با پیشکسوتان، صاحب‌نظران و دلسوزان حوزه هنرهای سنتی با حضور وزیر برگزار شد بنده هم در این جلسه حضور داشتم و موضوع از ابعاد مختلف کارشناسی، حفاظتی، مدیریتی و آینده فعالیت‌های هنرهای سنتی مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت مقرر شد اقلام به صورت امانی به موزه ملی ایران منتقل شوند و همزمان، موضوع شناسنامه‌دار شدن آثار با مشارکت و مشورت مجموعه مربوط دنبال شود.
شفافیت، مستلزم دیدن تمام اسناد و فرآیند تصمیم‌گیری است
مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی با تاکید بر اینکه این وزارتخانه با اصل شفافیت و ارائه مستندات مخالفتی ندارد، اظهار کرد: ما با شفافیت و حتی ارائه اسناد هیچ مشکلی نداریم و از هر فردی که تمایل داشته باشد دعوت می‌کنیم تشریف بیاورد تا مستندات و فرآیند تصمیم‌گیری را با یکدیگر بررسی کنیم.

کردونی افزود: برای روشن شدن ابعاد واقعی موضوع باید مجموعه اسناد و مکاتبات؛ از نامه‌ها و مکاتبات اولیه گرفته تا هشدارهای نهادهای ذی‌ربط، مکاتبات حراست، دستور وزیر،گزارش کمیته و صورت‌جلسات و توافق‌های انجام‌ شده با مجموعه هنرهای سنتی.در کنار یکدیگر دیده شوند.

حفاظت از آثار
مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی درباره نگرانی‌های مطرح‌ شده درباره احتمال مفقود شدن یا آسیب دیدن آثار، گفت: در این خصوص باید یک پرسش اساسی نیز مطرح شود؛ در شرایط فعلی مسئولیت قانونی حفاظت از این اموال بر عهده چه نهادی است و اگر اتفاقی برای آثار رخ دهد، چه نهادی باید پاسخ‌گو باشد؟
کردونی افزود: مسئولیت قانونی حفاظت از اموال و آثار فرهنگی با وزارت میراث‌فرهنگی است و این وزارتخانه امانت‌دار است و نمی‌توان این مسئولیت را به مجموعه دیگری واگذار کرد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره محل نگهداری آثار باید با توجه به شرایط محیطی، میزان ریسک، الزامات حفاظتی و نظر کارشناسان انجام شود. در عین حال، استفاده از نظر کارشناسان، پیشکسوتان و صاحبان آثار، بخش جدایی‌ناپذیر این فرآیند است و به تاکید وزیر تصمیم نهایی نیز با لحاظ همین دیدگاه‌های تخصصی دنبال شده است.

در شرایط بحران، مسئله اصلی کاهش ریسک است

مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی در پاسخ به این پرسش که موزه ملی ایران نیز مانند سایر اماکن فرهنگی ممکن است در شرایط جنگی با تهدید مواجه شود، اظهار کرد: در شرایط جنگی نمی‌توان درباره هیچ نقطه‌ای از «امنیت مطلق» سخن گفت. مسئله اصلی، مقایسه میزان ریسک و انتخاب محلی است که بر اساس شاخص‌های حفاظتی، امنیتی، موزه‌ای، ثبت اموال و امکان مدیریت بحران، شرایط مناسب‌تری برای نگهداری آثار داشته باشد.
کردونی ادامه داد: اگر صرف احتمال آسیب به یک محل را مبنای تصمیم قرار دهیم، همین استدلال درباره همه موزه‌ها و مخازن قابل طرح خواهد بود. در نتیجه، اصل انتقال و حفاظت پیشگیرانه از اموال فرهنگی در زمان بحران نیز موضوعیت خود را از دست می‌دهد که حتماً دغدغه‌مندان میراث‌فرهنگی این موضوع را نمی‌پذیرند.
وی اضافه کرد: منطق مدیریت بحران، شناسایی خطر، کاهش احتمال آسیب و انتخاب گزینه‌ای با ریسک پایین‌تر است. به همین دلیل، درباره آثار گروه هنرهای سنتی نیز باید براساس همین منطق کارشناسی تصمیم‌گیری شود.

انتقال آثار، به معنای انحلال گروه هنرهای سنتی نیست

وی با تاکید بر ضرورت تفکیک میان «محل نگهداری آثار» و «ساختار گروه هنرهای سنتی» گفت: انتقال امانی آثار به موزه ملی ایران به هیچ عنوان به معنای انحلال گروه هنرهای سنتی، تعطیلی کارگاه‌ها یا جابه‌جایی نیروهای این مجموعه نیست.

کردونی افزود: با تاکید وزیر میراث‌فرهنگی، ساختار گروه هنرهای سنتی حفظ خواهد شد و امنیت شغلی کارکنان و استمرار فعالیت هنرمندان و استادکاران این مجموعه نیز تضمین شده است. بنابراین نباید تصمیم حفاظتی درباره محل نگهداری آثار و آینده ساختار اداری و هنری این مجموعه خلط شود.

کردونی تصریح کرد: انتقال امانی آثار نیز با استانداردهای مورد تأیید و تحت نظارت موزه ملی ایران و مجموعه گروه هنرهای سنتی انجام خواهد شد تا ضمن صیانت از اموال، ارتباط حرفه‌ای و تخصصی مجموعه با آثار آن حفظ شود.


شناسنامه‌دار شدن آثار؛ حلقه‌ای مهم در زنجیره صیانت

مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی یکی از محورهای مهم فرآیند انتقال آثار را ثبت و شناسنامه‌دار کردن آنها عنوان کرد و گفت: انتقال امانی آثار باید همراه با ثبت دقیق، شناسنامه‌دار شدن، صورت‌جلسه رسمی و تعیین روشن مسئولیت نگهداری باشد.
کردونی ادامه داد: وقتی هر اثر دارای مشخصات دقیق و سابقه ثبت باشد، مشخص است چه اثری، با چه ویژگی‌هایی، در چه تاریخی و تحت مسئولیت چه مجموعه‌ای نگهداری شده است. این موضوع در شرایط بحرانی اهمیت دوچندان دارد، زیرا در صورت وقوع حادثه، امکان شناسایی آثار، بررسی میزان خسارت و تعیین مسئولیت‌ها فراهم است.
وی خاطرنشان کرد: ثبت آثار در سامانه جامع مدیریت اموال فرهنگی «جام» و تکمیل فرآیند شناسنامه‌دار کردن آن‌ها، بخشی از همین رویکرد برای ارتقای نظم اداری و حفاظتی است و باید به‌عنوان یکی از الزامات اصلی صیانت از اموال فرهنگی دنبال شود.
انتقال امانی؛ رویکردی پیش‌دستانه در مدیریت ریسک
مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی با توجه به ضرورت اتخاذ رویکرد پیشگیرانه در حفاظت از میراث‌فرهنگی گفت: در شرایطی که اماکن فرهنگی و تاریخی در معرض تهدیدهای ناشی از بحران قرار دارند، مدیریت میراث‌فرهنگی نمی‌تواند پس از وقوع حادثه وارد عمل شود. فلسفه حفاظت پیشگیرانه آن است که پیش از وقوع آسیب جبران‌ناپذیر، ریسک‌ها شناسایی و برای کاهش آن‌ها اقدام شود.
کردونی افزود: آسیب‌های فیزیکی وارد شده به برخی بناها و اماکن در جریان شرایط جنگی، اصابت‌ها و حوادث پیرامونی، ضرورت بازنگری در نظام حفاظت از اموال فرهنگی را جدی‌تر کرده است. در چنین شرایطی، پیش‌بینی مکان‌های جایگزین و ایجاد ظرفیت‌های حفاظتی دوم و سوم، بخشی از مدیریت حرفه‌ای بحران در حوزه میراث‌فرهنگی محسوب می‌شود.

نوسازی و ایجاد شرایط استانداردتر برای آثار
مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی درباره برخی نگرانی‌ها درباره آینده کارگاه‌ها و فعالیت استادکاران گفت: برداشت مبنی بر اینکه انتقال آثار به معنای تعطیلی مجموعه یا بازنگشتن آثار است، با ماهیت این تصمیم همخوانی ندارد. آنچه در این مقطع دنبال می‌شود، یک اقدام حفاظتی متناسب با شرایط بحرانی کشور است.
کردونی اضافه کرد: رویکرد وزیر میراث‌فرهنگی، نوسازی، ارتقای استانداردهای نگهداری و فراهم کردن امکان عرضه و نمایش مناسب‌تر آثار و دستاوردهای هنرمندان این حوزه است.

وی تاکید کرد: هنرمندان و استادکاران سرمایه اصلی هنرهای سنتی کشور هستند و هدف این است که کارگاه‌ها با استانداردهای مناسب‌تر و در فضایی برخوردار از ظرفیت‌های بهتر برای تولید، آموزش، نمایش و عرضه به فعالیت خود ادامه دهند. بنابراین، آنچه در این مرحله در حال انجام است، جابه‌جایی حفاظتی اموال ارزشمند برای کاهش ریسک در دوره‌ای پرخطر است، نه تعطیلی یا حذف ساختار هنرهای سنتی.
سه اصل وزارت میراث‌فرهنگی برای حفاظت از گنجینه هنرهای سنتی

مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی گفت: سه اصل برای وزیر و وزارتخانه اهمیت اساسی دارد؛ نخست، حفظ و صیانت از آثار و کاهش آسیب‌پذیری آن‌ها در شرایط بحرانی، دوم، ارتقای نظم حفاظتی از طریق ثبت دقیق، شناسنامه‌دار کردن و تعیین مسئولیت قانونی نگهداری اموال و سوم، توسعه و نوسازی زیرساخت‌های مرتبط با هنرهای سنتی و فراهم کردن زمینه استمرار فعالیت هنرمندان و استادکاران.

کردونی خاطرنشان کرد: هدف نهایی، حفاظت از میراث گران‌سنگ هنرهای سنتی و انتقال مسئولیت‌پذیرانه آن به نسل‌های آینده است، تصمیمی که باید همزمان بر پایه ملاحظات حفاظتی، الزامات قانونی، نظر کارشناسان و مستندات کامل اداری اتخاذ و اجرا شود.

انتهای خبر/