آیین‌ها و سنت‌های محرم در جغرافیای فرهنگی ایران، آینه‌ای تمام‌نما از تکثر فرهنگ عامه اقوام است؛ از غربال خاک و غلتیدن در گِل تا گَز کردن مسیر «چهل منبر» برای حاجت‌روایی. این مناسک، فراتر از یک سوگواری ساده، پیوندی عمیق میان هویت و سنت حول عاشورا خلق کرده‌اند. یک پژوهشگر فرهنگ عامۀ منطقه غرب این ساختار چهل‌تکه و ریشه‌های تاریخی آن را بررسی کرده است.

به گزارش کارآفرينان نيوز بهروز شاکرمی ، با اشاره به زیست تاریخی شیعیان در جهان اسلام، درباره کارکرد محرم فراتر از یک مراسم مذهبی و پیوند آن با فرهنگ عامه اظهار کرد: شیعه در طول این دوران همواره نیازمند یک محرک و پیش‌ران بوده است تا بتواند خود و آیینش را حفظ کند؛ از این جهت، عاشورا و محرم همان محرکی بوده‌اند که تشیع را تا به امروز به اینجا رسانده‌اند. تشیع با عاشورا، محرم، عشق به امام حسین (ع) و یاد فداکاری‌های ایشان تا به امروز امتداد یافته و خود را حفظ کرده است.
او با تأکید بر قدمت تاریخی مناسک ماه محرم بیان کرد: برگزاری این مراسم‌ها قدمتی بالای هزار سال دارد. البته این به آن معنا نیست که در طول این هزار سال، عزاداری‌ها به شکل امروزیِ آن برگزار می‌شده است؛ این مناسک در هر دوره به اشکال مختلف برپا می‌شد؛ به طوری که در زمان خود ائمه به شیوه‌های دیگر بود و در ادوار بعدی نیز حتی بسیاری از قیام‌های صورت‌گرفته، با الهام از عاشورا رقم خورد.
ساختار چهل‌تکه عزاداری در ایران
این پژوهشگر فرهنگ عامۀ منطقه غرب در پاسخ به پرسشی درباره علت شکل‌گیری رسوم متنوع و متمایز عزاداری در نقاط مختلف کشور با وجود اشتراکات اعتقادی، به تنوع فرهنگی جامعه ایران اشاره کرد و گفت: فرهنگ ایران ساختاری چهل‌تکه دارد که هر بخش آن، دنیایی از رسوم خاص خود را داراست. اقوام مختلفی در ایران داریم که به واسطه این تکثر، رسم و رسوم متفاوت خود را وارد آیین‌های عزاداری‌شان کرده‌اند.
ریشه‌های باستانی آیین «گِل‌مالی»
او در تشریح نمونه‌هایی از این رسوم بومی، به آیین «گِل‌مالی» اشاره کرد و گفت: گل‌مالی معمولا در استان لرستان، ایلام، کرمانشاه و برخی نقاط دیگر رواج دارد. این سنت صرفا مخصوص عاشورا نبوده است؛ به عنوان مثال در خرم‌آباد لرستان، از گذشته و حتی پیش از اسلام رسم بوده که وقتی عزیز دلاور، برجسته یا جوانی از دست می‌رفت، آیین گل‌مالی را اجرا می‌کردند؛ به این صورت که بازماندگان بر سر و شانه‌های خود گِل می‌مالیدند. اما در دوران پس از اسلام، این سنت وارد مناسک عزاداری شد و مردم آن را به شکل غلیظ‌تر و شدیدتری اجرا کردند؛ یعنی اگر برای عزیزان خود تنها سر و شانه را گل‌آلود می‌کردند، برای امام حسین (ع) تمام بدن خود را به گِل آغشته می‌کنند.
شاکرمی در توضیح جزئیات و نحوه برگزاری این آیین گفت: در مراسمی که برای افراد عادی برگزار می‌شود، زنان و مردان گِل را فقط روی شانه و سر خود می‌مالند؛ اما در روز عاشورا، حوضچه‌ای از گِل درست می‌شود. امروزه معمولا رسم بر این است که اتاقکِ تریلی‌ها یا تراکتورها را می‌آورند، داخل آن خاک الک‌شده می‌ریزند و با گلاب، عطر و مواد خوشبو، گلِ معطری درست می‌کنند. عزاداران داخل این گِل می‌غلتند تا تمام بدنشان گِل‌مالی شود. سپس بیرون می‌آیند و جلو آتش‌های بزرگی که با تنه‌ درختِ بسیار بزرگی روشن شده است می‌ایستند تا گل روی بدنشان خشک شود و بعد از آن، سینه‌زنی را آغاز می‌کنند.
دیالوگ سرنا و دهل در سوگ
این فرهنگیار واحد فرهنگ مردم مرکز تحقیقات صداوسیما با اشاره به همراهی موسیقی بومی با این مناسک، اظهار کرد: این مراسم با سوگواری ویژه‌ای همراه است که با «سُرنا و دُهُل» نواخته می‌شود؛ یک ملودی بسیار غمگین و ویژه که نوازندگان دهل و سرنا با آن به اجرای برنامه می‌پردازند. نوازنده دهل و نوازنده سرنا دقیقا می‌دانند که با این ملودی چه مفاهیمی را به یکدیگر منتقل می‌کنند و از طریق ساز سرنا، ابیات مربوط به عزاداری را به شنونده منتقل می‌کنند. از این جهت، رسوم سنتی اقوام به این شکل وارد عزاداری عاشورا شده است. اصل و جوهره عزاداری مانند مراسم‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در همه جا یکی است، اما این رسومِ ضمیمه‌شده، آیین‌هایی هستند که برخی از آن‌ها از دوران قبل از اسلام نیز وجود داشته‌اند.
 سنت زنانه «چهل منبر»
او با اشاره به آیین‌های خاص خطه لرستان، به تشریح سنت «چهل منبر» پرداخت و بیان کرد: آیین چهل منبر، رسمی زنانه است که در استان لرستان وجود دارد و معمولا در شهر بروجرد بسیار سخت‌گیرانه و با تقید بالا انجام می‌شود. در روز تاسوعا، زنان با پای برهنه در حالی که چادرهای خود را به شکل نقاب روی صورتشان انداخته‌اند تا چهره‌شان مشخص نباشد، به چهل مجلس روضه امام حسین (ع) که در سطح شهر دایر است سر می‌زنند. آن‌ها در هر مراسم یک عدد شمع روشن می‌کنند، یک استکان چای می‌نوشند و مجددا با پای برهنه مسیر را به سمت منبر بعدی ادامه می‌دهند.
شاکرمی ادامه داد: ممکن است تصور شود سر زدن به چهل منبر زمان زیادی می‌برد، اما در بافت سنتی بروجرد این‌گونه نیست؛ چرا که در یک کوچه ممکن است تعداد زیادی مجلس روضه برقرار باشد و با یک گشت کوتاه چند دقیقه‌ای می‌توان چهل منبر را زیارت کرد و رسم آن را به جا آورد. مردم معتقدند این رسم حتما کارگشاست و به آن باور شدیدی دارند؛ به شکلی که وقتی گرفتاری یا حاجتی دارند، نذر چهل منبر می‌کنند.

همگرایی اهل‌ سنت کردستان با سوگ عاشورا
او در پاسخ به پرسشی درباره نحوه مواجهه فرهنگی مناطق سنی‌نشین کردستان با ماه محرم و میزان مشارکت آنان در این آیین‌ها، با اشاره به ارادت کردهای اهل سنت به اهل بیت (ع) اظهار کرد: اکثر جمعیت کردستان را اهل سنتِ شافعی‌مذهب تشکیل می‌دهند. اهل سنت شافعی بسیار به اهل بیت ارادت دارند. از آنجا که امام شافعی (رئیس این مذهب) خود هاشمی‌نسب بوده از این جهت مردم اهل سنت کردستان ارادت عمیقی به ائمه دارند؛ با این تفاوت که خلفای راشدین را هم قبول دارند. یعنی تمام آن دوازده امامی را که ما به آن‌ها معتقدیم و به نامشان قسم می‌خوریم، آن‌ها نیز قبول دارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ در پایان گفت: در مناطق شیعه‌نشین کردستان، مراسم‌ها دقیقا مانند سایر شیعیان کشور برگزار می‌شود؛ اما اهل سنت نیز از این قافله عقب نمی‌مانند. عمدتا بسیاری از کردهای اهل سنت که کرامات و معجزاتی از اهل بیت (ع) دیده‌اند، در ایام محرم می‌آیند و سینه‌زنی می‌کنند. اگرچه عزاداری آن‌ها به شکل ساختار سنتیِ شیعیان نیست، اما چیزی هم از آن کم ندارد؛ دسته‌های عزاداری خود را تشکیل می‌دهند و در همان مسیری که شیعیان حرکت می‌کنند، گام برمی‌دارند؛ البته این قوم در مساجد خود مراسم مستقل و اختصاصیِ جداگانه‌ای برای این امر ندارند.

انتهای خبر/