یک استاد دانشگاه تاکید کرد: اگرچه کالابرگ می‌تواند فشار کوتاه‌مدت را کاهش دهد، اما جایگزین کنترل تورم نیست. اگر تورم بالا ادامه پیدا کند، هر سطحی از حمایت هم بی‌کفایت می‌شود، لذا این طرح باید در کنار سیاست‌های کلان برای کنترل نقدینگی، ثبات قیمت‌ها، مدیریت بودجه و اصلاح ساختار اقتصادی به‌کار گرفته شود.

به گزارش کارآفرينان نيوزعلیرضا جلالی فراهانی ، ضمن ارزیابی طرح کالابرگ و فلسفه توزیع آن معتقد است: کالابرگ در ساده‌ترین تعریف، نوعی اعتبار یا سهمیه خرید برای کالاهای مشخص است که خانوار می‌تواند آن را در فروشگاه‌های طرف قرارداد استفاده کند. در نسخه الکترونیکی این طرح که هم اکنون در کشورمان در حال اجراست، به جای کوپن کاغذی، اعتبار خرید در کارت بانکی سرپرست خانوار شارژ می‌شود و افراد می‌توانند از آن برای خرید کالاهای اساسی مانند برنج، روغن، مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات و سایر اقلام تعریف‌شده، استفاده کنند. طرح جدید کالابرگ از ابتدای دی‌ماه سال ۱۴۰۴ با اعتبار یک میلیون تومان برای هر نفر در ماه آغاز شد. در زمان شروع این طرح اعلام شده بود که منابع مالی آن برای چهار ماه ابتدایی یعنی دی، بهمن، اسفند و فروردین تأمین شده‌است. میزان استفاده از اعتبار سه ماهه دی، بهمن و اسفند توسط خانوارها، ۹۹.۵ درصد بوده‌است که این آمار گویای استقبال از آن و هم‌چنین نیاز مبرم گروه هدف به این اهرم حمایتی است.
در حال حاضر ۸۶ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر در کشور مشمول دریافت کالابرگ هستند، در حالی که تعداد دریافت‌کنندگان یارانه نقدی حدود ۷۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر است که نشان می‌دهد بیش از ۱۵ میلیون نفر بیشتر از جمعیت یارانه‌بگیران، در طرح کالابرگ قرار گرفته‌اند.
این کارشناس ارشد حوزه مدیریت با استناد به اظهارات سخنگوی معاونت رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ درباره آمار مشمولان دریافت کالابرگ اظهار کرد: در مجموع ۸۶ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر در کشور مشمول دریافت کالابرگ هستند و برای اجرای این طرح، در سال جاری حدود ۹۹۶ همت اعتبار پیش‌بینی شده‌است؛ این در حالی است که تعداد دریافت‌کنندگان یارانه نقدی حدود ۷۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر است و این بدان معناست که بیش از ۱۵ میلیون نفر بیش‌تر از جمعیت یارانه‌بگیران، در طرح کالابرگ قرار گرفته‌اند.
به گفته جلالی فراهانی، دولت با پیش‌بینی اثرات تورم پیش‌رو، تلاش کرده دامنه پوشش این طرح حمایتی را گسترده‌تر از نظام یارانه نقدی در نظر بگیرد، هرچند که برای افزایش کارایی این طرح، لازم است سازوکارهای اجرا و شناسایی گروه‌های هدف با درنظرگرفتن شرایط اقتصادی کشور انجام شود.
 وی ظهور و تداوم این سیاست در کشور را مستلزم درنظر گرفتن واقعیاتی نظیر تورم مزمن، کاهش قدرت خرید، شرایط جنگی (نظامی و اقتصادی)، افزایش آسیب‌پذیری دهک‌های پایین، چالش‌های توزیع یارانه نقدی، نیاز به هدفمندسازی حمایت‌ها و ضرورت حفظ امنیت غذایی خانوارها دانست و تصریح کرد: در چنین شرایطی کالابرگ نوعی تلاش برای حفاظت از حداقل استاندارد معیشتی به ویژه برای اقشار کم‌درآمد است.

این استاد دانشگاه در ادامه، مزایای طرح کالابرگ را حمایت مستقیم از تامین کالاهای ضروری، کاهش اثرات تورمی یارانه نقدی، تقویت امنیت غذایی، کاهش فشار روانی بر خانوارها، هدفمندسازی بهتر منابع حمایتی و کمک به ثبات نسبی تقاضا در بازار کالاهای اساسی عنوان کرد و به تشریح اثرگذاری هر یک از این موارد پرداخت و گفت: یکی از مهم‌ترین مزایای کالابرگ این است که حمایت را به سمت کالاهای اساسی و حیاتی هدایت می‌کند. در شرایطی که افزایش قیمت مواد غذایی می‌تواند به سرعت تغذیه خانوار را تحت تاثیر قرار دهد، کالابرگ به کاهش فشار بر سبد غذایی کمک می‌کند. این موضوع به‌ویژه برای خانوارهای کم‌درآمد که بخش بزرگی از درآمدشان صرف خوراک می‌شود اهمیت بسیاری دارد.
جلالی فراهانی اضافه کرد: در بحث کاهش اثر تورمی یارانه نقدی نیز در اقتصادهای تورمی، یارانه نقدی معمولا به سرعت ارزش واقعی خود را از دست می‌دهد؛ هرچند پرداخت نقدی آزادی انتخاب بیش‌تری به خانوار می‌دهد اما لزوما تضمین نمی‌کند که منابع دریافتی صرف کالاهای ضروری شود و مصرف آن در حوزه‌های غیرهدف‌گذاری شده، می‌تواند با ایجاد تقاضای کاذب، موجب تشدید تورم شود.
این کارشناس ارشد حوزه مدیریت به مبحث تقویت امنیت غذایی به‌عنوان یکی دیگر از مزایای اجرای طرح اشاره کرد و گفت: امنیت غذایی فقط به معنای وجود غذا نیست، بلکه به معنای دسترسی پایدار، کافی‌ و اقتصادی به غذای سالم است. کالابرگ می‌تواند در کوتاه‌مدت از افت مصرف مواد غذایی مهم در میان دهک‌های کم‌درآمد جلوگیری کند و مانع از آن شود که خانوارها برای جبران فشار هزینه‌ها، کیفیت یا کمیت تغذیه خود را کاهش دهند. هم‌چنین کالابرگ این امکان را فراهم می‌کند که حداقل بخشی از مصرف کالاهای ضروری، از نوسانات شدید بازار مصون بماند و خانوار بتواند نیازهای پایه خود را تأمین کند.
در شرایطی که افزایش قیمت مواد غذایی می‌تواند به سرعت تغذیه خانوار را تحت تاثیر قرار دهد، طرح کالابرگ به کاهش فشار بر سبد غذایی کمک می‌کند.
جلالی فراهانی درباره مزیت کاهش فشار روانی بر خانوارها، گفت: وقتی قیمت کالاهای اساسی به‌طور مداوم افزایش می‌یابد، خانوارها با نااطمینانی شدید روبه‌رو می‌شوند. وجود یک اعتبار مشخص برای خرید کالاهای ضروری، تاحدی احساس ثبات و پیش‌بینی‌پذیری ایجاد می‌کند؛ لذا این ابزار در عین آنکه اساساً یک ابزار اقتصادی است اما آثار اجتماعی و روانی مهمی هم دارد. در بسیاری از نظام‌های یارانه‌ای، بخش قابل توجهی از منابع به‌صورت پراکنده یا غیرهدفمند توزیع می‌شود، کالابرگ این امکان را می‌دهد که دولت حمایت را به گروه‌های مشخص و کالاهای مشخص اختصاص دهد، در نتیجه، منابع محدود حمایتی با دقت بیش‌تری توزیع می‌شوند و اثربخشی سیاست رفاهی افزایش می‌یابد.
این استاد دانشگاه درباره مزیت کمک به ثبات نسبی تقاضا در بازار کالاهای اساسی نیز گفت: وقتی دولت برای خرید برخی اقلام پایه اعتبار تخصیص می‌دهد، تقاضا برای آن کالاها تا حدی قابل پیش‌بینی‌تر می‌شود. این امر در صورت مدیریت درست عرضه، می‌تواند به کاهش شوک‌های مقطعی در بازار کمک کند، البته این مزیت تنها زمانی محقق می‌شود که زنجیره تأمین نیز پایدار باشد.
وی در بخش دیگری از گفت‌وگو با ایسنا، چالش‌ها و محدودیت‌های طرح کالابرگ را مورد ارزیابی قرار داد و گفت: هر سیاست حمایتی در کنار مزایا، محدودیت‌هایی هم دارد. اگر این محدودیت‌ها نادیده گرفته شوند، این خطر وجود دارد که طرح به تدریج از هدف اصلی خود فاصله گرفته و یا حتی کارکردی برخلاف فلسفۀ ذاتی خود پیدا کند.
جلالی فراهانی متذکر شد: یکی از چالش‌های طرح، پیچیدگی اجرایی آن است. اجرای کالابرگ نیازمند زیرساخت مناسب، هماهنگی میان نهادهای مختلف، اتصال سامانه‌ها، تعریف درست فروشگاه‌های طرف قرارداد و نظارت مستمر است. چنانچه این زنجیره ناقص باشد، طرح برای مردم به تجربه‌ای دشوار و فرساینده تبدیل می‌شود. در تجربۀ جاری در کشور این چالش به نحوی قابل دفاع مدیریت شده‌است.
این صاحب‌نظر از خطر کمبود یا محدود شدن انتخاب به‌عنوان یکی دیگر از چالش‌های طرح نام برد و افزود: اصولاً هرنوع محدودیت در انتخاب، مطلوبیت را کاهش می‌دهد. خانوارها ممکن است ترجیح دهند به جای کالاهای تعریف شده، خودشان انتخاب کنند که چه چیزی بخرند؛ لذا اگر فهرست اقلام محدود باشد یا کیفیت و تنوع کالاها پایین باشد، رضایت مردم کاهش می‌یابد. در این حالت، کالابرگ به جای حمایت مؤثر، احساس محدودیت را القا می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: در این طرح احتمال بروز رانت یا سوءاستفاده می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. در هر نظام سهمیه‌ای، فقدان شفافیت می‌تواند زمینه‌ساز رانت، واسطه‌گری یا سوءاستفاده شود. تخلف‌هایی نظیر احتکار، ثبت‌های صوری یا تبدیل و تنزیل غیررسمی کالابرگ به پول نقد از جمله انحرافاتی هستند که باید جدی گرفته شده و با آن‌ها برخورد کرد.
این استاد دانشگاه یکی دیگر از چالش‌های موجود را، اثرگذاری محدود در صورت تورم شدید عنوان کرد و گفت: اگر نرخ تورم در سطح بالایی باقی بماند حتی کالابرگ هم ممکن است به سرعت کارکرد حمایتی ـ جبرانی خود را از دست بدهد. در چنین شرایطی، ارزش واقعی اعتبار تخصیص یافته باید مرتباً بازبینی شود؛ در غیر این صورت پوسته‌ای از طرح باقی مانده و به لحاظ کارکردی، بی‌خاصیت می‌شود.
وی تاکید کرد: چالش دیگر مورد بحث در این طرح، ناهمگونی در دسترسی جغرافیایی است. در برخی مناطق، مخصوصاً مناطق روستایی یا کم‌برخوردار، دسترسی به فروشگاه‌های مجهز یا پذیرنده‌های معتبر ممکن است محدود باشد. اگر دسترسی جغرافیایی برابر نباشد، اجرای طرح به نابرابری جدیدی منجر می‌شود.
اجرای کالابرگ نیازمند زیرساخت مناسب، هماهنگی میان نهادهای مختلف، اتصال سامانه‌ها، تعریف درست فروشگاه‌های طرف قرارداد و نظارت مستمر است.
جلالی فراهانی با بیان اینکه در این طرح امکان ایجاد تورم بخشی وجود دارد، ‌گفت: یکی از دلایل اتخاذ سیاست کالابرگ به جای افزایش مبلغ یارانه، جلوگیری از اثرات تورم‌زای ناشی از افزایش نقدینگی یارانۀ نقدی در جامعه بوده است اما اگر زنجیرۀ تامین کالاهای تحت پوشش کالابرگ دچار اختلال شود یا ظرفیت تولید به موازات افزایش نیابد، نوع دیگری از تورم حادث خواهد شد که به جای آنکه ناشی از افزایش نقدینگی باشد، حاصل محدودیت عرضه است و طبعا در این حالت، مردم با میزان ثابتی از کالابرگ (توان خرید) در تهیه کالای محدود با هم به رقابت می‌پردازند که این وضعیت خود تورم‌زا است.
این صاحب‌نظر حوزه مدیریت هم‌چنین به ارزیابی اثربخشی طرح کالابرگ و مجموعه اقداماتی که باید در این خصوص صورت گیرد، پرداخت و توضیح داد: برای آنکه سازوکار کالابرگ کماکان مؤثر بماند، لازم است این ابزار سیاستی به طور مستمر پایش، اصلاح و به‌روزرسانی شود. این پایش باید از نواحی مختلف صورت گیرد که ارزش اعتبار متناسب با تورم، حفظ تمرکز بر دهک‌های پایین و خانوارهای آسیب‌پذیر، ساده بودن تجربه کاربری، تنوع منطقی در کالاهای قابل خرید، نظارت جدی بر شبکه توزیع و فروشگاه‌ها، تقویت دسترسی برابر، پایش مستمر اثرات اجتماعی و تغذیه‌ای، هماهنگی با سیاست‌های کنترل تورم، پرهیز از سیاست‌زدگی و حفظ ثبات تصمیم‌گیری و توجه به کرامت انسانی دریافت‌کنندگان را می‌توان از جمله این موارد نام برد.
جلالی فراهانی سپس به تشریح هر یک موارد مذکور پرداخت و گفت: در بحث ارزش اعتبار متناسب با تورم ذکر این نکته ضروری است که در طرح کالابرگ مهم‌ترین اصل این است که اعتبار کالابرگ با توجه به تورم کالاهای مشمول طرح مورد بازنگری قرار گیرد. اگر قیمت اقلام اساسی افزایش یابد ولی اعتبار ثابت بماند، حمایت واقعی کاهش پیدا می‌کند؛ بنابراین لازم است مکانیزمی شفاف و پویا برای تعدیل دوره‌ای اعتبار طراحی شود. درخصوص حفظ تمرکز بر دهک‌های پایین و خانوارهای آسیب‌پذیر برای افزایش کارایی نیز معتقدم طرح باید بیش از همه بر گروه‌هایی متمرکز شود که بیش‌ترین نیاز را دارند. حمایت فراگیر بدون توجه به سطح درآمد، هزینه زیادی ایجاد می‌کند و اثر بازتوزیعی آن را کم می‌کند. هدف‌گیری دقیق دهک‌های پایین، زنان سرپرست خانوار، سالمندان کم‌درآمد و خانوارهای دارای فرزند کوچک می‌تواند اثربخشی این ابزار سیاستی را بالا ببرد.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: در بحث ساده بودن تجربه کاربری نیز هرچه استفاده از کالابرگ برای مردم ساده‌تر باشد، احتمال موفقیت بیش‌تر است. فرآیند استعلام، خرید، شارژ اعتبار و مشاهده موجودی باید شفاف و بدون پیچیدگی باشد. در صورتی که افراد مجبور شوند بارها به سامانه‌های مختلف مراجعه کنند یا درگیر ابهام شوند، اعتمادشان کاهش می‌یابد. این فرایند باید با استفاده از ابزارهای جدید، مستمراً ساده‌سازی و شفاف شود.
به گفته جلالی فراهانی، یکی از موارد اساسی در بحث اثرگذاری کالابرگ، تنوع منطقی در کالاهای قابل خرید است و کالاهای مشمول باید به‌گونه‌ای انتخاب شوند که هم نیاز تغذیه‌ای خانوار را پوشش دهند و هم از سختگیری غیرضروری پرهیز شود زیرا فهرست بسیار محدود باعث نارضایتی می‌شود، در حالی که فهرست بسیار گسترده، هدفمندی طرح را کاهش می‌دهد، بنابراین حصول اطمینان از استمرار سطحی بهینه از تنوع معطوف به هدف ضروری است.
این صاحب‌نظر حوزه مدیریت اهمیت نظارت جدی بر شبکه توزیع و فروشگاه‌ها را یادآور شد و گفت: اثربخشی کالابرگ به سلامت شبکه توزیع وابسته است. باید بازرسی، رصد قیمت، کنترل موجودی و برخورد با تخلفات در اولویت باشد. اگر فروشگاهی کالا را با قیمت غیرواقعی عرضه کند یا از پذیرش کالابرگ امتناع کند، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند. در خصوص تقویت دسترسی برابر نیز مردم باید در مناطق مختلف کشور دسترسی مشابهی داشته باشند از این رو لازم است که گسترش مستمر و متوازن شبکه فروشگاه‌های عرضه‌کننده و حتی استفاده از ظرفیت‌های فروشگاه‌های برخط، در دستور کار دائمی باشد.
کالابرگ یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمایتی برای مواجهه با فشار معیشتی و تورم است و چنانچه به درستی راهبری شود، می‌تواند به حفظ امنیت غذایی، کاهش فشار بر دهک‌های پایین و افزایش کارایی یارانه‌ها کمک کند.وی ادامه داد: در بحث پایش مستمر اثرات اجتماعی و تغذیه‌ای، دولت و نهادهای پژوهشی باید به طور منظم بررسی کنند که آیا کالابرگ واقعاً مصرف کالاهای اساسی، امنیت غذایی و رفاه خانوارها را بهبود داده یا نه؟ سیاست عمومی بدون ارزیابی دوره‌ای، ممکن است به تدریج از هدف خود دور شود و شاخص‌هایی مانند الگوی مصرف، رضایت خانوار، سطح سوءتغذیه و میزان پوشش واقعی باید به طور مستمر سنجیده شوند.
جلالی فراهانی اهمیت هماهنگی با سیاست‌های کنترل تورم را از جمله موارد اثرگذار در طرح کالابرگ دانست و تصریح کرد: اگرچه کالابرگ می‌تواند فشار کوتاه‌مدت را کاهش دهد، اما جایگزین کنترل تورم نیست. اگر تورم بالا ادامه پیدا کند، هر سطحی از حمایت هم بی‌کفایت می‌شود، لذا این طرح باید در کنار سیاست‌های کلان برای کنترل نقدینگی، ثبات قیمت‌ها، مدیریت بودجه و اصلاح ساختار اقتصادی به‌کار گرفته شود.
به گفته وی در طرح کالابرگ، پرهیز از سیاست‌زدگی و حفظ ثبات تصمیم‌گیری ضروری است، زیرا یکی از آفت‌های سیاست‌های رفاهی، تغییرات پی‌درپی و غیرقابل پیش‌بینی است و اگر فهرست کالاها، نحوه تخصیص یا گروه‌های مشمول، دائماً با تغییرات ناگهانی مواجه شود، اعتماد عمومی مخدوش می‌شود. در این حالت افراد نسبت به رفتارهای شتاب‌زده گرایش پیدا می‌کنند تا خود را در برابر تغییرات احتمالی تا حدی بیمه کنند که این رفتار، فشار زیادی را به زنجیره تامین و توزیع وارد کرده و تاب‌آوری آن را به چالش می‌کشد از این رو ثبات، شفافیت و قابل پیش‌بینی بودن، شرط مهم موفقیت است.
این صاحب‌نظر حوزه مدیریت، توجه به کرامت انسانی دریافت‌کنندگان کالابرگ را از ویژگی‌های برجسته طرح کالابرگ دانست و گفت: به‌طورکلی، سیاست حمایتی نباید با حس تحقیر یا برچسب اجتماعی همراه شود. شیوه ارائه کالابرگ باید به‌گونه‌ای باشد که دریافت‌کنندگان آن احساس نکنند در موقعیت فرودست یا شرم‌آور قرار گرفته‌اند. احترام به کرامت و عزت نفس افراد، بخشی از موفقیت هر برنامه رفاهی است. کالابرگ یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمایتی برای مواجهه با فشار معیشتی و تورم است و درصورتی که این طرح به درستی راهبری شود، می‌تواند به حفظ امنیت غذایی، هدفمند شدن حمایت‌ها، کاهش فشار بر دهک‌های پایین و افزایش کارایی یارانه‌ها کمک کند.
وی در پایان با بیان اینکه «طرح کالابرگ» یک راه حل کامل، مستقل و جامع نیست، تاکید کرد: این طرح ابزاری مکمل است که موفقیت آن به کیفیت اجرا، شفافیت، نظارت و مهم‌تر از همه هماهنگی با سیاست‌های کلان اقتصادی وابسته است.

انتهای خبر/