وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به اینکه پیوند میان فرهنگ و جمعیت، یک پیوند عمیق و گسترده است، گفت: به‌ هیچ‌ وجه منکر تأثیر شرایط اقتصادی بر افزایش نرخ باروری نیستم اما معتقدیم که حوزه فرهنگ و سبک زندگی نیز به همان اندازه جدی است.

به گزارش کارآفرينان نيوز سیدعباس صالحی روز چهارشنبه (۳۰ اردیبهشت ماه) در همایش روز ملی جمعیت با اشاره به رویکردهای فرهنگی حوزه جمعیت اظهارداشت: جمعیت‌شناسان معتقدند ۴۷ متغیر در تغییرات و الگوهای جمعیتی نقش دارند که دو دسته از آنها بسیار تعیین‌کننده‌تر از بقیه هستند؛ یکی عامل اقتصاد که پاره‌ای از متغیرها زیرمجموعه آن قرار می‌گیرند و دیگری حوزه فرهنگ و سبک زندگی.
وی گفت: گاهی در کشور ما تلاش می‌شود این‌گونه القا شود که عامل اقتصادی، تنها عامل یا اصلی‌ترین عامل تغییرات جمعیتی است حتی در برداشت‌های عمومی نیز گاهی این تصور ایجاد می‌شود که با حل مشکلات اقتصادی، بحران جمعیت نیز حل خواهد شد. اما واقعیت این نیست.
صالحی افزود: هم‌اکنون حدود ۶۰ کشور با بحران جمعیتی مواجه‌ هستند که بسیاری از آنها کشورهای توسعه‌یافته با وضعیت اقتصادی بسیار مطلوب و درآمد سرانه بالا هستند. کشورهایی نظیر ژاپن، آلمان، آمریکا، کانادا، اسپانیا، سوئد، فرانسه، بریتانیا، چین، سوئیس، پرتغال، اتریش، کره جنوبی، هلند، دانمارک، ایتالیا و روسیه، همگی نرخ رشد منفی دارند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: در داخل ایران نیز شواهد نشان می‌دهد که وضعیت صرفاً اقتصادی نیست؛ به ‌طوری ‌که در تهران، مناطق مرفه (مانند منطقه یک)، نرخ باروری پایین‌تری نسبت به سایر مناطق دارند.
وی اظهارداشت: به‌ هیچ‌ وجه منکر تأثیر شرایط اقتصادی نیستم؛ به‌ ویژه در ایران که تکانه‌های اقتصادی پیوسته ناشی از تحریم‌ها، شرایط شبه‌جنگ و پیامدهای جنگ، به‌ طور مستقیم بر الگوهای جمعیتی اثر می‌گذارد. ما هرگز فشارهای اقتصادی بر خانوارها را دست‌کم نمی‌گیریم اما معتقدیم که حوزه فرهنگ و سبک زندگی نیز به همان اندازه جدی است.
صالحی گفت: براین اساس به تمامی دست‌اندرکاران این حوزه توصیه می‌کنم که در تعاملی پیوسته با یکدیگر باشند. اگر بحران جمعیت را خطری جدی می‌دانیم که قطعاً هست، باید بپذیریم که پیوند میان فرهنگ و جمعیت، یک پیوند عمیق، گسترده و همیشگی است.
مدل فرهنگی مبنایی برای حل مسئله بحران جمعیت
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با تشریح مدل فرهنگی مبنایی برای حل مسئله بحران جمعیت افزود: این موضوع حول چند محور اساسی است؛ نکته اول، اقناع نخبگانی است که رهبر انقلاب نیز بر آن تاکید داشتند؛ همان‌ طور که در موضوعاتی مانند کمبود آب و برق، ضرورت حرکت به ‌سوی انرژی‌های خورشیدی برای مدیران و جامعه به یک باور تبدیل شده است، در حوزه جمعیت نیز باید همین مسیر را طی کنیم. این اقناع باید در دو سطح صورت گیرد.
وی بیان کرد: مدیران کشور از رأس هرم مدیریتی تا مدیران میانی و رؤسای ادارات، همگی باید به این درک برسند که مسئله جمعیت، یک مسئله حیاتی و راهبردی برای کشور است.
صالحی گفت: گروه‌های مرجع اجتماعی نیز باید به این موضوع توجه کنند، اساتید دانشگاه، علما و روحانیون، هنرمندان، فرهنگیان و معلمان باید پیش از هر گونه اقدامی، خود نسبت به ابعاد این بحران به باور عمیق برسند. تنها پس از اقناع این گروه‌های مرجع است که می‌توان مراحل بعدی اقدام و فرهنگ‌سازی را در سطح جامعه به سرانجام رساند.
تمایل ۷۵ درصد جامعه به فرزندآوری
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: در بررسی راهکارها، باید بر داشته‌های فرهنگی‌مان متمرکز شویم. ما باید این داشته‌ها را استخراج، فهرست و احصا کنیم. نکته امیدبخش این است که جامعه ایران هنوز هنجارهای اجتماعی قابل ‌توجهی دارد که بر الگوی فرزندآوری اثرگذار است.
وی بیان کرد: بر اساس «پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان»، داده‌های بسیار مهمی وجود دارد که باید مبنای تصمیم‌گیری ما قرار گیرد. طبق این پیمایش، تنها ۲۴ درصد از پاسخگویان اعلام کرده‌اند که تمایلی به فرزندآوری ندارند؛ به عبارت دیگر، ۷۵ درصد جامعه همچنان تمایل به فرزندآوری دارند.
صالحی اظهارداشت: این آمار از این جهت حیاتی است که در پزشکی، درمان کسی که اصلاً میل به غذا ندارد بسیار دشوارتر از کسی است که میل دارد اما با موانع تغذیه‌ای مواجه است. در جامعه ما میل وجود دارد؛ به طوری که در میان پاسخ‌دهندگان حدود ۵۱ درصد تمایل به داشتن ۲ فرزند، حدود ۲۰ درصد تمایل به داشتن سه فرزند، حدود ۱۴ درصد تمایل به داشتن چهار فرزند و حدود ۱۰.۵ درصد تمایل به داشتن یک فرزند دارند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: بنابراین، برخلاف تصور رایج، تمایل فردی به فرزندآوری در ایران همچنان زنده است و این یکی از مهم‌ترین داشته‌های ماست که باید از آن در جهت حل مسئله بهره ببریم.
وی افزود: نکته دیگر در بررسی داشته‌های ما، فاصله میان «سن مطلوب» و «سن محقق‌شده» برای ازدواج است. طبق یافته‌ها، سن مطلوب ازدواج از نظر مردم چه برای پسران و چه برای دختران حدود ۲۶ سال است اما شاهدیم که سن واقعی ازدواج فاصله معناداری با این الگوی ذهنی دارد که خود نیازمند واکاوی است.
مخالف ۸۸ درصد مردم با ازدواج غیررسمی
صالحی بیان کرد: با این وجود، نهاد خانواده همچنان جایگاه مستحکمی در ایران دارد و این یکی از بزرگترین سرمایه‌های ماست. برای نمونه در حوزه پایبندی به ازدواج رسمی؛ حدود ۸۸ درصد مردم مخالف ازدواج غیررسمی هستند. با توجه به اینکه ازدواج‌های غیررسمی یکی از موانع ثبات و فرزندآوری محسوب می‌شوند، این درصد بالا نشان‌دهنده اقبال عمومی به نهاد خانواده و ازدواج رسمی است در مقابل، تعداد موافقان ازدواج غیررسمی بسیار اندک است و باقی افراد نیز نظری ندارند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی اظهارداشت: همچنین بر اساس گزارش‌های پیمایشی، حدود ۹۷ درصد پاسخگویان، «مادری» را یک فضیلت اخلاقی می‌دانند. این‌ها تنها نمونه‌هایی از فهرست قابل ‌توجه داشته‌های فرهنگی و اجتماعی ما هستند که مستقیماً بر حوزه جمعیت و فرزندآوری اثرگذارند.
وی گفت: اگر بخواهم محور سوم سخنانم یعنی مدل فرهنگی برای حل مسئله جمعیت را مرور کنم، شامل دو رکن اصلی است؛ اقناع نخبگانی و مدیران کشور و استخراج، فهرست‌برداری و بهره‌گیری از داشته‌های فرهنگی و اجتماعی موجود است.
پیشران‌های فرهنگی در حوزه جمعیت
صالحی بیان کرد: در هر تحول اجتماعی، باید نقاط پیشران را شناسایی کرد؛ یعنی آن کانون‌هایی که حرکت از آنها آغاز می‌شود و می‌تواند سایر بخش‌ها را به دنبال خود فعال کند. اگر مسئله جمعیت را در بستر فرهنگ و اجتماع بررسی می‌کنیم، لازم است بدانیم پیشران‌های فرهنگی ما در این حوزه کدامند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: به نظر می‌رسد چند محور اصلی می‌تواند نقش پیشران را ایفا کند؛ لذت از خانواده، یکی از مهم‌ترین پیشران‌ها، احساس لذت از خانواده است. خانواده می‌تواند نشاط‌آفرین باشد، سلامت روحی و روانی ایجاد کند، به زندگی معنا ببخشد و آرامش و رضایت عاطفی فراهم کند.
وی اظهارداشت: اگر قرار است الگوی جمعیتی اصلاح شود، باید تجربه زیسته از خانواده، تجربه‌ای مطلوب و شیرین باشد. گاهی در فضای عمومی، ناخواسته تصویری پرتنش و مسئله‌محور از خانواده ارائه می‌شود؛ در حالی که برای تقویت فرزندآوری، باید طعم و لذت خانواده در ذهن و زندگی مردم تقویت شود.
صالحی با اشاره به موضوع لذت از فرزند و فرزندآوری گفت: پیشران دوم، بازنمایی و تقویت لذت داشتن فرزند است؛ فرزندآوری صرفاً یک تکلیف اجتماعی یا توصیه سیاستی نیست باید به عنوان تجربه‌ای غنی، عاطفی و معنابخش در زندگی انسان معرفی و تقویت شود. هر چه این تجربه در ذهن جامعه مثبت‌تر و واقعی‌تر جلوه کند، امکان تحقق آن بیشتر خواهد بود.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ایران‌دوستی و تعلق ملی و احساس تعلق به ایران را سومین پیشران در حوزه جمعیت دانست و افزود: مطابق پیمایش‌های مختلف، وطن‌دوستی یکی از ویژگی‌های برجسته جامعه ایرانی است. ممکن است افراد نسبت به عملکرد برخی مسئولان نقد یا حتی گلایه‌های جدی داشته باشند اما این به معنای گسست از هویت ملی نیست. تعلق به سرزمین، تاریخ و آینده ایران، سرمایه‌ای فرهنگی است که می‌تواند در نگاه به مسئله جمعیت نیز نقش‌آفرین باشد.
وی گفت: اگر آینده‌ای مقتدر، پیشرفته و پایدار برای کشور مدنظر است، مسئله جمعیت نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. این پیوند میان آینده ملی و مسئله جمعیت می‌تواند یکی از محرک‌های مهم فرهنگی در این حوزه باشد.
شناخت موانع و نحوه مواجهه با آنها
صالحی اظهارداشت: اگر قرار است بر اساس پیشران‌های فرهنگی و اجتماعی حرکت کنیم، باید در کنار آن، موانع فرهنگی ـ اجتماعی را نیز به ‌درستی بشناسیم. بدون شناخت دقیق موانع، حرکت‌های فرهنگی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
وی گفت: به نظر می‌رسد سه مانع اصلی در این حوزه وجود دارد که باید در سیاست‌گذاری و اقدامات فرهنگی با آنها مواجهه فعال داشته باشیم که فردگرایی افراطی از جمله آنهاست؛ یکی از چالش‌های مهم در جوامع مدرن حتی کشورهای توسعه‌یافته‌ای که امروز با بحران کاهش جمعیت مواجه‌ هستند گسترش فردگرایی افراطی است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: براساس در این نگرش فرد بیش از هر چیز بر منافع شخصی تمرکز می‌کند؛ «خود» به معنای محدود و شخصی آن، محور تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد و مسئولیت جمعی و نگاه خانواده‌محور تضعیف می‌شود. وقتی نگاه انسان صرفاً فردی شود، طبیعی است که خانواده و فرزندآوری در اولویت‌های بعدی قرار گیرد. تجربه کشورهای توسعه‌یافته نیز نشان می‌دهد که یکی از ریشه‌های اصلی بحران جمعیت، همین غلبه فردگرایی بر جمع‌گرایی و جامعه‌گرایی است.
صالحی با اشاره به کمال‌گرایی افراطی گفت: کمال‌گرایی در سطح معتدل، یک فضیلت است اما در سطح افراطی، می‌تواند به مانع تبدیل شود. در این وضعیت فرد در انتخاب همسر به دنبال کامل‌ترین گزینه است، در فرزندآوری، به دنبال فراهم کردن بهترین مطلق شرایط است و از حد متعارف و قابل قبول رضایت ندارد.
وی افزود: این نگاه قله‌محور نه میانگین‌محور سبب می‌شود تصمیم‌ها دائماً به تعویق بیفتد. در حوزه روان‌شناسی اجتماعی، می‌توان مشاهده کرد که نوعی کمال‌گرایی افراطی در بخشی از جامعه شکل گرفته که در عمل، ازدواج و فرزندآوری را دشوارتر می‌کند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به موضوع رقابت‌جویی افراطی اظهارداشت: عامل سوم، رقابت‌جویی شدید در عرصه‌های مختلف زندگی است. وقتی مقایسه دائمی با دیگران، معیار ارزش‌گذاری زندگی شود، خانواده و فرزندآوری نیز در چارچوب همین رقابت تعریف می‌شود؛ مقایسه سطح زندگی، مقایسه امکانات و مقایسه موفقیت فرزندان.
صالحی گفت: در چنین فضایی، به‌ جای زندگی مبتنی بر رضایت و معنا، نوعی فشار اجتماعی برای برتری‌جویی شکل می‌گیرد که می‌تواند تصمیم به تشکیل خانواده یا افزایش تعداد فرزند را تحت تأثیر قرار دهد.
توجه به روش‌های مؤثر در اقدامات فرهنگی
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: در کنار شناخت پیشران‌ها و موانع، باید به روش‌های مؤثر نیز توجه کنیم. در خود روش‌ها نکات فراوانی وجود دارد که به چند نکته مهم اشاره می‌کنم؛ استفاده از تجربه‌های جهانی؛ کشورهایی که با مسئله کاهش جمعیت مواجه بوده‌اند، تجربه‌های متعددی در حوزه فرهنگی و اجتماعی دارند. همان‌ گونه که در حوزه اقتصاد از تجربه‌های جهانی بهره می‌گیریم و گاه آنها را در قوانین و سیاست‌های داخلی به کار می‌بریم، در حوزه فرهنگی ـ اجتماعی نیز باید چنین رویکردی داشته باشیم.
وی بیان کرد: برای مثال، در کره جنوبی «سومین چهارشنبه هر ماه» به عنوان روز خانواده نامگذاری شده است. هدف از چنین ابتکاری، درگیر کردن ذهن جامعه با مسئله خانواده و تقویت پیوندهای خانوادگی است. این نوع ایده‌ها در واقع یادآور سنت‌هایی در فرهنگ ایرانی نیز هست مانند گردهمایی‌ها یا مراسم‌های دوره‌ای خانوادگی. چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که می‌توان با ابتکارهای فرهنگی ساده، توجه عمومی را به اهمیت خانواده جلب کرد. بنابراین، یکی از نیازهای جدی ما مطالعات منظم درباره تجربه‌های موفق جهانی در این حوزه است.
صالحی با اشاره به موضوع تمرکز بر اولویت‌های واقعی اظهارداشت: در سیاست‌های فرهنگی باید بر اولویت‌های واقعی تمرکز کرد. در شرایط کنونی، مسئله اصلی ما فرزند اول و دوم است. بنابراین، اقدامات فرهنگی و اجتماعی باید بیشتر بر همین نقطه متمرکز شود.
وی گفت: گاهی نمونه‌هایی از خانواده‌های بسیار پرجمعیت در رسانه‌ها برجسته می‌شود البته این تلاش‌ها قابل احترام است و در مجموع می‌تواند در ترکیب جمعیتی اثرگذار باشد، اما نباید به عنوان الگوی اصلی سیاست فرهنگی معرفی شود. اولویت فعلی جامعه، تسهیل و تشویق فرزند اول و دوم است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: هم‌افزایی اضلاع مختلف کنش فرهنگی نیز در این حوزه می‌تواند مورد توجه قرار گیرد؛ برای موفقیت در این مسیر، باید مجموعه‌ای از حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی به صورت هماهنگ عمل کنند. به طور کلی می‌توان پنج حوزه اصلی؛ فرهنگ اجتماعی، آموزش، هنر، رسانه و تبلیغات و کنش‌های مردمی و داوطلبانه را در این زمینه در نظر گرفت. این پنج حوزه، اگر در کنار یکدیگر و به صورت هم‌افزا عمل کنند، می‌توانند اثرگذاری اقدامات فرهنگی در حوزه جمعیت را چند برابر کنند.
همایش روز ملی جمعیت چهارشنبه (۳۰ اردیبهشت ماه) با گرامی‌داشت یاد و خاطره رهبر شهید و شهدای جنگ رمضان همزمان با سالروز ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت از سوی رهبر شهید، توسط دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با حضور و سخنرانی مرضیه وحید دستجردی دبیر ستاد ملی جمعیت، سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و آیت‌الله محسن کازرونی رئیس هیئت امنای کمیته امداد امام خمینی(ره)، برگزار شد. برپایی پنل تخصصی با موضوع سیاست‌های جوانی جمعیت؛ ازدواج، تحکیم خانواده و کارت امید مادر از جمله بخش‌های این همایش بود.

انتهای خبر/